Ik heb in de eerste fase van dit project van Studio Wellbeing geregeld moeten denken aan een citaat van Marcel Proust: ‘De werkelijke ontdekkingsreis bestaat niet uit het zoeken naar nieuwe landschappen, maar uit het waarnemen met nieuwe ogen.’
Ik meen dat dit project de wereld van de zorg en die van ruimtelijk- en interieurontwerp met nieuwe ogen naar elkaar leren kijken. Dat is een grote verdienste, want het is een fundament waarop je verder kunt bouwen. Bij aanvang van dit project was ik ervan overtuigd dat kleur en licht een belangrijke rol kunnen spelen in het welbevinden van mensen met dementie in woonzorgcentra. Deze overtuiging blijft overeind, maar gaandeweg groeide het inzicht dat dit pas zal werken als eerst een aantal andere zaken worden onder de loep gehouden en aangepakt. Het zijn zaken die te maken hebben met enerzijds ruimtelijke beleving en anderzijds – en daaraan gekoppeld – het ondersteunen van het takenpakket van de zorgverleners. Dat impliceert in de eerste plaats dat je geen sjabloon kunt uitwerken dat zomaar overal toepasbaar is. Het impliceert immers oog en oor voor specifieke ruimte- en taakgebonden situaties. Een kleinschalig zorgcentrum heeft nood aan andere ingrepen dan een groter centrum, een gesloten afdeling staat voor andere uitdagingen dan een open afdeling, een oud gebouw en diepgewortelde werkgewoontes maken dat veranderingen subtiel moeten zijn of niet zullen zijn. In eerste instantie moet gepeild worden naar de grote kennis en ervaring die, in verband met het gebruik van het gebouw, aanwezig is bij de eigenlijke gebruikers van het gebouw. Dat zijn de bewoners en hun familie, maar ook de zorgverleners en de omkaderende werknemers. Die laatste zijn vaak al lang op post, hebben al zaken zien evolueren en kunnen evalueren: het zijn zowel actoren als belangrijke getuigen. De grote bron aan informatie die daardoor aanwezig is, wordt vaak niet of of voldoende blootgelegd. Daar zijn verschillende redenen voor: er is geen tijd voor, men is het nu eenmaal zo gewoon, men heeft zich neergelegd bij een bestaande situatie, men schat de kosten te hoog in, ziet op tegen de werkzaamheden, bekijkt de situatie niet met de ogen van een architect en gaat daardoor voorbij aan mogelijke alternatieven voor een bestaande situatie.
Het op schaal uittekenen van de ruimtes is een heel belangrijke stap gebleken in het veranderingsproces.
Door de ruimtes te visualiseren en oplossingen voor te stellen, komt verscholen informatie naar boven. De inzichten die daaruit voortvloeien zijn niet alleen van praktisch nut: het feit dat mensen via de werkgroepen een stem krijgen is ook een erkenning van hun weten en kunnen en dat zorgt voor een breder draagvlak voor verandering. Het is niet meer zo dat iemand op een werkterrein komt en zegt: ‘we zullen hier iets doen met kleur en licht en dat zal het welzijn op jullie terrein verhogen.’
Neen, iemand zegt: ‘ik heb ruimtelijk inzicht en kennis van vormgeving en inrichting. Jullie hebben kennis van hoe een woonzorgcentrum werkt. Jullie weten wat de noden zijn van de bewoners. Jullie weten wat jullie nodig hebben om aan die noden tegemoet te komen. Jullie zien hoe bewoners en collega’s reageren op bepaalde situaties, prikkels en uitdagingen. Laten we samen jullie werkomgeving analyseren.
Laten we onze kennis samenbrengen en delen en van daaruit kijken welke ingrepen in jullie specifieke werkomgeving nuttig en haalbaar zijn om hier een sfeer van welzijn te bevorderen.’
Als dat alles gebeurd is, kan ik vertrekken van wat voor een architect de basis is: het ruimtelijke, de indeling en organisatie van de ruimte. Daarna kan ik voorstellen (en later proefopstellingen) doen waarin kleur en licht en de vorm van meubilair een rol zullen spelen. Die trajectaanpak maakt het verhaal voor alle betrokkenen beter behapbaar.
